Информация проверена экспертом
Кенеева Гульжан Карабековна
Мақаланы педиатр-гастроэнтеролог Кенеева Гульжан Карабековна дайындады
10-12 айлық бала физикалық, психикалық және эмоциялық түрде белсенді дамуын жалғастырады. Бұл сәбиліктен ерте балалық шаққа біртіндеп көшу кезеңі, онда бала тәуелсіз бола бастайды, қоршаған әлемді белсенді түрде таниды және ересектердің сөзін жақсы түсіне бастайды.
Физикалық даму.
Бұл жаста бала әдетте белсенді қозғалады, өздігінен отырады, еңбектейді, тіреліп тұрады және жиһаздан ұстап, қозғала алады. Кейбір балалар 10-12 айда өз бетінше жүре бастайды, алайда, бір жасқа қарай өз бетінше жүре бастамау даму кешігуінің белгісі болып табылмайды. Бойы мен дене салмағының өсуі жалғасады, бірақ өсу қарқыны өмірдің бірінші жартыжылдығымен салыстырғанда, біртіндеп баяулайды. Әдетте, бір жылға қарай баланың салмағы шамамен 8-11 кг, ал бойы шамамен 70-80 см құрайды, алайда, қалыпты көрсеткіштер жынысқа, тұқым қуалаушылыққа және жеке ерекшеліктерге байланысты.
Ұсақ моторика дамиды.
Бала кішкентай заттарды екі саусағымен алып, ойыншықтарды бір қолынан екінші қолына сала алады, қораптарды ашып, парақтарды парақтап, қолмен тамақ алып, қасықты өз бетінше қолдануға тырысады. Балаға қауіпсіз қозғалуға және қарапайым әрекеттерді өз бетінше орындауға мүмкіндік беру маңызды.
Психикалық және танымдық даму.
Бала қоршаған әлемді белсенді зерттейді. Ол заттарға қызығушылық танытады, олардың қасиеттерін түсінуге тырысады, жасырылған ойыншықтарды іздейді, заттарды лақтырады және нәтижені бақылайды. Себеп-салдарлық түсінік пайда болады: бала белгілі бір әрекеттің белгілі бір нәтижеге әкелетінін байқай бастайды.
Осы жаста бала жақын адамдарды, таныс заттарды және үйреншікті ортаны жақсы біледі. Ол ересектердің «бер», «ал», «әкеп бер» сияқты қарапайым өтініштерін орындай алады, әсіресе егер олар ым-ишарамен сүйемелденсе.
Келесі бірнеше айда балаңыз алғашқы кішкентай, абайсыз қадамдарын жасауы мүмкін.
Сөйлеу қабілетінің дамуы.
Былдырлау белсенді дамып келеді. Бала әртүрлі дыбыстар мен буындарды қайталайды, ересектердің сөйлеуіне еліктеуге тырысады. Бір жастың аяғына қарай кейбір балалар «мама», «папа», «бер» сияқты бірнеше қарапайым сөздерді айтады, алайда, алғашқы сөздерді айта бастау уақыты әр түрлі болады. Айтылатын сөздердің саны ғана емес, баланың сөйлеу тілін түсіну, есіміне жауап беру, қарым-қатынас жасау үшін дыбыстар мен қимылдарды қолдану қабілеті маңызды.
Сөйлеуді дамыту үшін баламен үнемі сөйлесіп, айналасындағы заттарды атаған, қысқа кітаптар оқыған, ән айтқан және баланың қарым-қатынас жасау әрекеттеріне жауап берген жөн.
Эмоциялық даму.
Бала өзінің эмоцияларын айқын көрсете бастайды: қуаныш, қызығушылық, қорқыныш, наразылық, таңдану. Ол таныстар мен бейтаныс адамдарды жақсы ажыратады, ата-анасынан алыстағанда, алаңдаушылық білдіруі мүмкін. Бұл эмоциялық даму мен сүйіспеншілікті қалыптастырудың қалыпты бөлігі болып табылады.
Бала біртіндеп ым-ишара, мимика, дыбыстар мен жеке сөздер арқылы өз тілектерін білдіруді үйренеді. Ол қызығушылық тудыратын затты көрсете алады, қолын созады, қоштасқанда қолын бұлғайды, қолын шапалақтайды. Баланың эмоцияларына сабырлы түрде жауап беру және оларға біртіндеп оларды білдіруді үйренуге көмектесу маңызды.
Тамақтану.
10-12 айда сәби әдетте күніне бірнеше рет қосымша тамақтанады. Рационға біртіндеп ет, балық, жұмыртқа, көкөністер, жемістер, жарма, ашытылған сүт өнімдері және басқа да қолайлы тағамдар қосылады. Бала шайнауды үйренуі үшін тағам қою болып, біртіндеп жұмсақ, кесек консистенцияға ие болуы керек.
Ана сүті немесе бейімделген қоспа тамақтанудың маңызды бөлігі болып қала береді. Балаға су беру керек. Тағамға көп тұз бен қант қосу ұсынылмайды. Ботулизм қаупіне байланысты бал 12 айға дейін берілмейді. Тұншығуды тудыруы мүмкін тағамдардан, мысалы, тұтас жаңғақтардан, үлкен қатты тағамдардан және тұтас жидектерден немесе жүзімнен аулақ болу керек.
Ұйқы және режим.
Бұл жаста балаға әдетте күндізгі ұйқыны ескере отырып, күніне шамамен 12-16 сағат ұйықтау қажет. Көптеген балалар бір-екі күндік ұйқыға біртіндеп ауысады. Шамамен бірдей ояту, ұйықтау және жатқызу уақытын ұстанған жөн. Ұйықтар алдында тыныш қайталанатын әрекеттер пайдалы: шомылу, киіну, кітап оқу және тыныш қарым-қатынас жасау.
Күтім және қауіпсіздік.
Бала айтарлықтай ұтқыр болады, сондықтан жарақат алу қаупі артады. Рәзеткелерге, дәрі-дәрмектерге, тұрмыстық химикаттарға, өткір заттарға, ұсақ бөлшектерге және ыстық беттерге қолжетімділікті шектеу қажет. Баланы жөргек ауыстыру үстелінде, кереуетте немесе басқа биік беттерде қараусыз қалдыруға болмайды.
Құлау мен күйіктің алдын алуға ерекше назар аудару керек. Ойыншықтар жасына сәйкес келуі керек және онда баланың жұтып қоюы мүмкін ұсақ бөлшектері болмауы керек.
Тәуелсіздікті қалыптастыру.
10-12 айда балаға біртіндеп өз бетімен жасауға мүмкіндік беру пайдалы: тамақты қолымен алып жеу, қасықты ұстау, екі қауіпсіз ойыншықтың бірін таңдау, киінуге көмектесу, ойыншықтарды жинау. Бұл үйлестіруді, тәуелсіздік пен сенімділікті дамытуға ықпал етеді.
Денсаулық.
Осы кезеңде педиатрға үнемі барып, бой мен дене салмағын бақылап, тістердің дамуын қадағалап, профилактикалық егу күнтізбесін сақтау қажет. Егер жоғары температура, тыныс алудың қиындауы, айқын әлсіздік, құрысулар, бірнеше рет құсу, сусыздандыру белгілері немесе басқа ауыр белгілер пайда болса, медициналық көмекке жүгіну керек.
Жаңа дағдылардың пайда болуын ғана емес, олардың сақталуын да қадағалау өте маңызды. Егер бала бұрын білгенін істеуді тоқтатса, бұл дәрігерге қаралуға себеп болады.
Жалпы алғанда, 10-12 ай — бұл қозғалыстарды, сөйлеуді, қарым-қатынасты және тәуелсіздікті белсенді дамыту кезеңі. Ең қолайлы даму ересектермен жеткілікті қарым-қатынас, еркін қозғалыс, әртүрлі қауіпсіз ойын, дұрыс тамақтану және тұрақты күн тәртібімен сүйемелденеді. Әр бала өз қарқынымен дамиды, сондықтан жеке дағдылардың пайда болу уақытындағы шамалы айырмашылықтар қалыпты жағдай болып табылады.
