Ерте жастағы баланың сөйлеуін дамытуға негіз қалаймыз

Еліктеу ойыны

Қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға көмектесу

Балада сөйлеу және қарым-қатынас жасау дағдылары туылғаннан бастап қалыптаса бастайды. Сөйлеу және тілді дамыту саласындағы сарапшы Никола Лэйти осы процесте ойындар мен қиялдың қаншалықты маңызды рөл атқаратыны, сондай-ақ цифрлық дәуірдің баланың сөйлеу қабілетінің дамуына әсері туралы айтады.

Өмірдің алғашқы жылдары — бұл қарқынды даму және үлкен мүмкіндіктер кезеңі, ал осы уақыт ішінде баланың алған әсерлері мен тәжірибесі оған өмір бойы әсер етуі мүмкін. Мидың дамуы сәбиге маңызды дағдыларды: тамақтануды, еңбектеуді, жүруді және сөйлеуді үйрену - баланың жетілуіне қарай сіз қызығушылықпен бақылайтын дамудың барлық кезеңдерін меңгеруге мүмкіндік береді. Баланың миы қаншалықты тез өсетінін есте сақтау жеткілікті: туғаннан екі жасқа¹ дейін оның көлемі үш есе артады. Бұл өмірдің алғашқы жылдары баланың зияткерлік қабілеттерін қалыптастыру үшін қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді¹.

Ерте жас - дамудың маңызды кезеңі

Ата-аналардың көпшілігі сәбилерін алғашқы белгісіз қадамдар жасаған кезде, жас бала деп санай бастайды. Жалпы, ерте жастағы бала әдетте бір жастан үш жасқа дейінгі балалар деп түсініледі. Бұл кезең және одан кейінгі жылдар когнитивті және әлеуметтік дағдылардың қарқынды дамуымен сипатталады. Екі жастан бес жасқа дейін балалардың көпшілігі ұзақ уақыт бойы зейінін шоғырландыруды және нақты ақпаратты есте сақтауды үйренеді.² Дәл осы кезеңде ұзақ мерзімді есте сақтау қабілеті қалыптаса бастайды – сондықтан көбімізде екі-үш жасқа дейін балалық шақта болған оқиғалар есімізде сақталмайды.²

Ата-ана ретінде біз баламыздың алғашқы жетістіктерін асыға күтеміз. Олардың көпшілігі өмірдің алғашқы жылдарында болады: кішкентай бала алғашқы қадамын жасағанда немесе бірінші сөзін айтқан кезде, біз қандай қуанышқа бөленгенімізді есіңізге түсіріңізші. Алайда, осы дағдылар өздігінен қалыптаспайды. Олар басқалармен қарым-қатынас жасау, ойнау, бақылау және тыңдау қабілеті маңызды рөл атқаратын әлдеқайда күрделі процестің бір бөлігі болып табылады.³ Ата-аналар балаға осы дағдыларды дамытуға және оның айналасындағы әлемге деген қызығушылығын оятуға көмектесе алады.

«Көргенін дауыстап айту» әдісі баланың ойын қоршаған әлемді білген сайын сөзге айналдыруға көмектеседі.

Сөйлеуді ерте меңгеру инстинктивті түрде және балалардың көпшілігінде — табиғи түрде жүреді.⁴Алайда, баланың алғашқы қарым-қатынас жасау әрекеттеріне ересектердің реакциясы оның сөйлеу дағдыларының одан әрі дамуына айтарлықтай әсер етуі мүмкін.⁴

Баланың миы оның жаңа ақпаратты үйрену және қабылдау тәсілін қалыптастыратын қайталанатын тәжірибенің арқасында дамиды.⁵ Бұл дегеніміз, жеке сөз тіркесі немесе бір әрекет үйренуге әсер етпеуі мүмкін. Бірақ ерте жаста баланың бірнеше рет еститін немесе жасайтын кез келген нәрсесі бекітілуі ықтимал. Сөздерді қайталау және баланың іс-әрекетін қолдау арқылы сіз оған бұрыннан бар дағдыларды жиі қолдануға көмектесесіз, сонымен қатар қарым-қатынас жасауға тырысқаны үшін өз әрекеттері үші мақтаныш сезімін сыйлайсыз.

Логопедтер сөзді тиісті контексте бірнеше рет қайталауды ұсынуы мүмкін: бала оны өзі айтуға тырыспас бұрын оны 500-ден астам рет естуі керек болуы мүмкін. Қайталанатын сөз тіркестерімен және жолдармен кітаптар баланың сөйлеуін дамытудың өте тиімді құралы бола алады.

Кәдімгі ойындарды дамуға пайдалы әрекетке қалай айналдыруға болады

Бір қызығы, балаларның сөйлеу қабілетінің дамуы ойынмен тығыз байланысты.⁴ Логопедтердің «Сөйлеу ойын арқылы дамиды» деп айтуы кездейсоқ емес. Бала алғашқы сөздерін айта бастағанда — әдетте шамамен бір жаста, — шамамен осы уақытта онда символдық ойын қалыптаса бастайды.⁴ Символдық ойын — бұл басқа әрекеттерді, заттарды немесе идеяларды көрсету үшін әрекеттерді, заттарды немесе идеяларды пайдалану мүмкіндігі. Әрине, сіз баланың бананды телефонға айналдырғанын немесе тостағанды бас киіммен таныстырып жатқанын байқаған боларсыз.

Негізінде, символдық ойын қиялды дамытады.

Зерттеулер көрсеткендей, үйде бар кейбір ойыншықтар мен ойын материалдары когнитивті дамуға және үйлестіруді жақсартуға көмектеседі.⁶ Ойыншықтар — бұл жай ғана көңілді емес: олар кішкентай кезінен бастап баланың қиялын дамытуға көмектеседі. Тіпті ең қарапайым ойыншықтар да оқу мен дамудың көптеген мүмкіндіктерін жасайды. Мысалы, құрылыс текшелерімен — ең қарапайым ойыншықтардың бірімен ойындар — алты айдың ішінде сөйлеу дағдыларын айтарлықтай жақсартуы мүмкін.¹ Текшелерден мұнара салу арқылы бала сөйлеу мен тілді дамытуға көптеген мүмкіндіктер алады: ересек оған сын есімдерді («биік», «жазық»), етістіктер («құлау», «салу»), көмекші сөздерді («жоғарыдан»), зат есімдерді (түстер, сандар атауларын) қалай қолдану керектігін көрсетеді, осылайша бала бұл сөздерді түсініп, оларды қайталай алады. Сонымен қатар, мұндай ойын қарым-қатынас пен әлеуметтік өзара әрекеттесу дағдыларын дамытуға көмектеседі - баланы өз кезегін күтуге, бөлісуге, тыңдауға және бақылауға үйретеді.³

Баланы «цифрлық дәуірде» дамыту

Бүгін біз балаларға үйренуге және дамуға көмектесетін дәстүрлі ойыншықтардың біртіндеп технологиялық құралдарға жол беретінін көріп отырмыз. Теледидар, планшеттер мен компьютерлер мектепке дейінгі білім беруде және балаларды ерте жастан оқытуда, ал үйде баламен бос уақыт өткізу тәсілі ретінде көбірек қолданылады. Қазіргі «цифрлық» қоғамда көптеген балалар басқа дағдыларды меңгермес бұрын телефонды немесе планшетті сырғытуды үйренеді.

Нәрестелер мен бүлдіршіндерге арналған арнайы жасалған және білім беру мақсатында жарнамаланатын сандық медиа контенті барған сайын пайда болып келеді.

Әртүрлі жастағы балаларға арналған ойындар мен бағдарламалардың пайда болуымен цифрлық технологиямен танысу баланың дамуына оң әсер етеді деп болжауға болады. Алайда, іс жүзінде керісінше де болуы мүмкін. 2011 жылы жүргізілген зерттеу алты айлық цифрлық медиамен байланыс ұзақтығының артуы 14 айлық когнитивті және сөйлеу дамуының төмен деңгейімен байланысты екенін көрсетті.⁷ Мысалы, ерте балалық шақта теледидар көруді сөйлеуді ⁸ және зейінді⁹ дамытудағы мәселелермен, сондай- когнитивті дамудың кешеуілдеуімен байланыстырады.¹⁰ Баланың экрандар алдында өткізетін уақытын қысқарту олардың сөйлеудің дамуына, қарым-қатынас жасау қабілетіне және басқалармен қарым-қатынас жасау қабілетіне теріс әсерін азайтып, ата-ана мен бала арасындағы маңызды қарым-қатынас жасауға уақытты босатуы мүмкін.⁷ Атап айтқанда, теледидар алдындағы уақытты ересек адамның қатысуымен өткізетін іс-шаралармен ауыстыру әлдеқайда пайдалы — мысалы, ұйықтар алдында ертегі оқу немесе ойыншықтармен ойнау кезінде сөйлеуді дамыту, ересек адам балаға жаңа сөздер мен сөз тіркестерін қалай қолдану керектігін көрсетеді.⁷

Қорытынды

Ата-ананың баланың сөйлеу және қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға жағдай жасаудың көптеген жолдары бар. Өмірдің алғашқы жылдарында — баланың қарқынды физикалық, психикалық және эмоционалдық даму кезеңінде осы уақыт ішінде оның дамуына қандай іс-шаралар ықпал ететінін және қайсысы болмайтынын түсіну өте маңызды. Шығармашылық ойынды ынталандыру және баланың сандық медиамен аз қозғалмалы қарым-қатынаста өткізетін уақытын шектеу арқылы сіз оған бірнеше минут немесе бірнеше сағат «көңіл көтеруден» гөрі көп нәрсе бересіз. Баламен ойнау және оған өзін-өзі зерттеуге және қоршаған әлеммен қарым-қатынас жасауға уақыт пен кеңістік беру арқылы сіз оған жайлы және қауіпсіз ортада үйренуге және дамуға көмектесесіз.³

Ақпаратты сарапшы растады

Никола Лахти

Никола Лахти - Ұлыбританияның жетекші логопедтерінің бірі. Ол марапатталған және бестселлер «Small Talk» (Macmillan) кітабының авторы және балалардың сөйлеуі мен тілінің дамуы туралы ұлттық теледидарда, ұлттық радиода және халықаралық радиода сөз сөйледі. Ол сондай-ақ бүкіл әлем бойынша газеттер мен журналдарда жариялады.

Никола Лахти Ұлыбритания бойынша университеттердің, қайырымдылық ұйымдарының және бизнестің өтініші бойынша дәріс оқыды, ал өткен жылы Бирмингемдегі NEC-тегі Baby Show-да профессор сэр Роберт Уинстонмен бірге баяндама жасады. Никола ASLTIP (Тәуелсіз тәжірибедегі логопедтер қауымдастығы), Корольдік логопедтер колледжінің және Денсаулық сақтау мамандықтары кеңесінің мүшесі.

Christakis D et al. Effect of block play on language acquisition and attention in toddlers. Arch Pediatr Adolesc Med 2007; 161(10): 967–971.
Oswalt A; Early Childhood Cognitive Development: Information Processing. MentalHelp.Net 2008. Available at: https://www.mentalhelp.net/articles/early-childhood-cognitive-development-information-processing/ (Accessed April 2016).
Icommunicate Speech & Communication Therapy. Available at: http://www.icommunicatetherapy.com/child-speech-language/child-speech-language-development/activities-strategies-help-develop-speech-language-skills (Accessed April 2016).
Cortese R et al. Child Mind Institute. Helping Toddlers Expand Language Skills — Tips for encouraging kids age 0-5 to talk. Available at: http://childmind.org/article/helping-toddlers-expand-their-language-skills/ (Accessed April 2016).
Brotherson S et al. NDSU 2009. Understanding Brain Development in Young Children. Available at: https://www.ag.ndsu.edu/pubs/yf/famsci/fs609.pdf (Last accessed April 2016).
Miquelote A et al. Effect of the home environment on motor and cognitive behavior of infants. Infant Behav Dev 2012; 35: 329-334.
Tomopoulos S et al. Infant media exposure and toddler development. Arch Pediatr Adolesc Med 2010; 164(12): 1105–1111.
Zimmerman et al. Associations between media viewing and language development in children under age 2 years. J Pediatr 2007; 151: 364–8.
Christakis et al. Early television exposure and subsequent attentional problems in children. Pediatrics 2004; 113; 708–13.
Zimmerman and Christakis. Children’s television viewing and cognitive outcomes. Arch Pediatr Adolesc Med 2005; 159: 619–625.

Соңғы тексеру: 2016 жылғы 30 маусым

Nutricia Club-та біз тәжірибе бейімделгіштікті дамытуға көмектеседі, әрбір жаңа жағдайға тап болу — жүктілік кезінде немесе босанғаннан кейін, Сіздің балаңыздың болашақ дамуына әсер етуі мүмкін екеніне сенеміз. Біздің құзыретті сараптамамыздың және қолдау жөніндегі мамандарымыздың тәулік бойғы жұмысының арқасында, біз Сізге және Сіздің балаңызға ертеңгі күн туралы қамқорлық жасауға көмектесе аламыз.

NUTRICIA CLUB-қа қосылыңыз