Ақпаратты сарапшы растады
Абдуллаева Гульбан Махаметжановна
Мақаланы неонатолог-дәрігер, педиатр Абдуллаева Гульбан Махаметжановна (медицина ғылымдарының кандидаты, С.Д.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Балалар аурулары пропедевтикасы кафедрасының қауымдастырылған профессоры (доценті)) дайындады
Баланы кесарь тілігі арқылы босану - бұл аналар мен сәбилердің өмірін күн сайын сақтап қалатын өте кең таралған және жиі қажет операция. Бірақ жас ата-аналарда келесі сұрақ жиі туындайды: дүниеге келу тәсілі баланың ішек денсаулығына әсер ететіні рас па, егер солай болса, онда бұнымен не істеуге болады? Бірге анықтаймыз.
Неліктен босану әдісі маңызды?
Табиғи босану кезінде бала ананың босану каналынан өтіп, өмірдегі алғашқы «иммунизацияны» аналық микроағзалармен, жергілікті бактериялармен алады, олар кейіннен оның ішектерін колонизациялайды және микробиотаның негізін құрайды. Бұл пайдалы бактериялардың, ең алдымен бифидо мен лактобактериялардың бастапқы жиынтығы болып табылады.
Кесарь тілігі кезінде бұл табиғи байланыс болмайды. Қоршаған ортаның микроағзалары, әдетте қызметкерлердің терісінен, операция бөлмесінің ауасынан, медициналық материалдардан баланың терісі мен шырышты қабығына бірінші болып енеді. Нәтижесінде, кесарь тілігі арқылы туылған балаларда келесі жиі кездеседі: ішектің бифидо және лактобактериялармен колонизациясы баяулайды; өмірдің алғашқы апталары мен айларында микробтық құрамның әртүрлілігі төмендейді; микробиотаның құрамы табиғи жолмен туылған қатарластарымен салыстырғанда 6 айға дейін өзгереді.
Түсіну маңызды: бұл «бұзылыс» немесе үкім емес. Бұл бастау ерекшелігі, оны біртіндеп түзетуге болады және қажет, өйткені баланың микробиотасы өмірдің бірінші жылында белсенді түрде қалыптасады.
Ата-аналар мұндай балалардың ерекшеліктері туралы не білуі керек?
Заманауи ғылыми зерттеулер кесарь тілігі арқылы туылған балалар өмірдің алғашқы айлары мен жылдарында сәл мұқият бақылауды қажет ететінін көрсетеді. Бұл дабыл қағуға себеп емес, назар аудару керек нәрсені түсінуге бірден-бір себеп:
Алғашқы сағаттар мен бейімделу ерекшеліктері. Кесарь тілігі – бұл хирургиялық араласу, онда баланың денесінде табиғи босануға тән гормондық өзгерістер болмайды. Хирургиялық жолмен туылған балаларда кортизол күйзеліс гормонының төмен деңгейі тіркеледі, бұл әдетте тыныс алу және басқа жүйелерді құрсақтан тыс өмірге дайындауға көмектеседі. Сондықтан мұндай балаларға өмірдің алғашқы сағаттарында бейімделуді аяқтау үшін медициналық қызметкерлердің біраз уақыты мен назары қажет болуы мүмкін.
Антибиотиктерді қолдану. Операциядан кейінгі жұқпалардың алдын алудың стандартты және негізделген шарасы ретінде клиникалық хаттамаларға сәйкес, барлық дерлік әйелдерге кесарь тілігі арқылы антибиотик беріледі. Алайда, антибиотиктерді қабылдау ананың және сәйкесінше баланың микробиотасына уақытша әсер етуі мүмкін. Бұл операциядан кейін сау микробиотаны қолдаудың әсіресе өзекті болуының тағы бір себебі болып табылады.
Денсаулықтың ықтимал жеке ерекшеліктері. Бірқатар зерттеулер кесарь тілігін балалардағы біршама жоғары жиілікпен байланыстырады: жаңа туған кезеңдегі тыныс алу бұзылыстары; бронх демікпесі және аллергиялық аурулар (кейбір мәліметтер бойынша табиғи жолмен туылған балаларға қарағанда шамамен 2 есе көп); ерте балалық шақта да, жасөспірімде де артық салмақ пен семіздік; жүйке-психикалық дамудың жеке ерекшеліктері. Екі нәрсені түсіну маңызды. Біріншіден, бұл шарасыздық емес, статистикалық байланыс және ықтималдықты арттыру туралы. Сонымен, балалардың басым көпшілігі кесарь тілігінен кейін аталған жағдайлардың ешқайсысын дамытпайды. Екіншіден, кейбір бағыттар бойынша деректер (мысалы, когнитивті дамуға әсер ету) қарама-қайшы: кейбір зерттеулер айырмашылықтарды көрсетеді, ал басқалары статистикалық маңызды айырмашылықты таппайды. Ғалымдар бір нәрсеге келіседі: тақырып дайын тұжырымдарды емес, қосымша зерттеуді қажет етеді.
Ана сүтімен емізу ерекшеліктері. Кесарь тілігінен кейін лактацияның пайда болуында және сүт өндірісінің төмендеуінде (гипогалактия) қиындықтар статистикалық тұрғыдан жиі кездеседі, сонымен қатар лактостаз және мастит болуы мүмкін, себебі кейінірек алғашқы емізу, операция мен ауырсыздандыру әсері, алғашқы күндері ананың қозғалғыштығы шектеулі болады. Бұл ана сүтімен емізуге ерекше назар аударудың және көмек сұраудан тартынбаудың тағы бір дәлелі.
Ананың эмоциялық жай-күйі. Хирургиялық босанғаннан кейін босанғаннан кейінгі депрессия қаупі біршама артады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол шамамен әрбір алтыншы әйелде кездеседі. Сүтті қолдану мен өндірудегі қиындықтар мазасыздық пен кінәні күшейтуі мүмкін. Отбасын, медициналық қызметкерлерді және қажет болған жағдайда, психикалық денсаулық сақтау маманын қолдау балаға күтім жасаудың микробиотасын күту сияқты маңызды бөлігі болып табылады: сабырлы, өзіне сенімді ана байланыс орнатуда және емізуде жақсы әсер етеді.
Бұл ерекшеліктердің барлығы, әрине, дүрбелеңге себеп емес, бірақ кесарь тілігінен кейінгі алғашқы айларға сәл саналы түрде қараудың себебі: ана сүтімен емізуді ертерек бастау, «теріге тері» байланысын кешіктірмеу, педиатрдың жоспарлы тексерулерін өткізіп алмау және бірдеңе дұрыс болмаса немесе бірдеңе түсініксіз болса, қолдау сұрау.
Бала үшін сау микробиотаның маңызы неде?
Ішек микробиотасы — бұл жай ғана бактериялар жиынтығы емес. Ол ас қорыту жүйесінің жұмысына және қоректік заттардың сіңуіне; баланың иммундық жүйесін қалыптастыруға және «оқытуға»; патогендік микроағзалардан қорғауға; кейбір дәрумендер мен пайдалы метаболиттердің синтезіне қатысады. Сондықтан өмірдің алғашқы айларында ата-аналар сау микрофлораның қалыптасуын қолдайтын нәрсеге ерекше назар аударуы керек.
Нақты не көмектеседі: ата-аналарға арналған практикалық қадамдар.
- Ана сүтімен емізу – алтын стандарт! Егер бұл мүмкін болса, ана сүтімен емізу – бұл балаға өмірдің алғашқы айларында беруге болатын ең жақсы нәрсе. Ана сүті құрамында тек қоректік заттар ғана емес, сонымен қатар табиғи пребиотиктер (ана сүтінің олигосахаридтері) және баланың микробиотасын «аяқтауға» көмектесетін тірі бактериялар бар. Егер босану кесарь тілігі арқылы өтсе, ерте емізу әсіресе маңызды. Ана мен баланың жағдайы рұқсат етілгеннен кейін барлық босану мамандары, неонатологтар да, акушер-гинекологтар да баланы анасының кеудесіне тезірек салуға тырысады.
Практикалық кеңестер:
- Операциядан кейінгі алғашқы сағаттарда акушерден немесе мейірбикеден баланы кеудеге қоюға көмектесуін сұраңыз. Тіпті артқы жағында жатып, тамақтандыратын жастықтардың көмегімен.
- Егер анестезияға немесе операциядан кейінгі жағдайға байланысты баланы бірден қолдану мүмкін болмаса, балаға ең құнды тағамның алғашқы тамшыларын беру үшін лактацияны ынталандыру үшін уызды мүмкіндігінше ертерек қолмен саууды бастаңыз.
- Сағат бойынша емес, сұрау бойынша тамақтандырыңыз. Алғашқы апталарда бұл әсіресе ананың лактациясын қалыптастыру және баланың дене салмағының өтпелі жоғалуын жеңу үшін өте маңызды.
- Егер бала реанимация/қарқынды терапия бөліміне уақытша ауыстырылса, қызметкерлерден дәрігермен талқылаусыз бірден қоспаға ауысудың орнына, оны анасынан сауылған «ана» сүтімен тамақтандыруды сұраңыз.
- Лактация жөніндегі кеңесшінің, мейірбикелердің, неонатологтардың көмегіне жүгінуден тартынбаңыз. Кесарь тілігінен кейін тігістер мен шектеулі қозғалғыштыққа байланысты ыңғайлы тамақтандыру қалпын табу қиынырақ болуы мүмкін («қол астынан» және бүйірден жату қалыптары жақсы көмектеседі).
- «Теріге тері» жанасуы. Операциядан кейін де анамен және қажет болған жағдайда, әкемен байланыс балаға ананың микробиотасының бір бөлігін тері арқылы мүмкіндігінше ертерек және жиі беруге көмектеседі және нәрестенің тез бейімделуіне ықпал етеді.
Практикалық кеңестер:
- Баланы босану залында немесе операция бөлмесінде немесе жағдай рұқсат етілгеннен кейін бірден кеудеге салуды сұраңыз. Тіпті бірнеше минуттық теріге тию баланың бейімделуіне үлкен әсер етеді.
- Егер анасы баласын әлі ұстай алмаса, әкесімен «теріге тері» тигізу - бұл алғашқы сағаттарда тамаша балама.
- Перзентханада ғана емес, сонымен қатар тамақтандыру кезінде, ұйықтар алдында, бала мазасызданған кезде, алғашқы апталарда үйде «теріге тері» жанасуды үйреніңіз.
- Баланы қолыңызға немесе итарқаға жиі киіңіз, өйткені ата-аналармен тығыз физикалық байланыс баланың эмоциялық жай-күйіне және оның бейімделу механизмдеріне пайдалы әсер етеді.
- Гигиенаға ақылға қонымды көзқарас. Жаңа туған нәрестенің айналасындағы шамадан тыс стерильді орта көмектеспейді, кейде әртүрлі микробиотаның пайда болуына кедергі келтіреді. Күнделікті күтім жасау, серуендеу, жақын адамдармен қарым-қатынас жасау, мұның бәрі - бала өмірінің қалыпты және пайдалы бөлігі.
Практикалық кеңестер:
- Баланың қолына тигеннің бәрін бірнеше рет қайнату немесе антисептикпен өңдеу қажет емес, өйткені үйдегі әдеттегі тазалық жеткілікті.
- Дәрігер рұқсат берген бойда балаңызбен бірге серуендеңіз, өйткені таза ауа мен қоршаған ортаның өзгеруі пайдалы.
- Баланың әкесімен, ата-әжелерімен, аға-әпкелерімен ақылға қонымды байланысын шектемеңіз, жақын адамдарының әртүрлі «бактериялық ортасы» балаға пайда әкеледі.
- Егер үйде үй жануарлары болса, оларды баладан оқшаулау қажет емес. Егер сіз әдеттегі гигиена ережелерін сақтасаңыз, онда мұндай байланыс иммунитетті қалыптастыру үшін де пайдалы болуы мүмкін.
- Балаңызбен байланысқа түспес бұрын қолыңызды жуыңыз, бірақ оны бактерияға қарсы агенттермен асыра өңдемеңіз, қарапайым сабын жеткілікті.
- Абайлаңыз: не істемеу керек. Кесарь тілігінен кейін микробиотаны «толтырудың» кейбір «дәстүрлі» тәсілдері тиімділігі дәлелденіп қана қоймай, тіпті қауіпті болуы мүмкін:
Практикалық кеңестер:
- ! Ананың қынаптық секрециясын («қынаптық себінді»/«seeding») баланың терісіне немесе аузына өздігінен жағуға тырыспаңыз. Бұл тәжірибені дәрігерлер жұқпалардың (соның ішінде ЖЖБИ, В тобындағы стрептококк және басқалардың) берілу қаупіне және дәлелденген артықшылықтардың болмауына байланысты ұсынбайды.
- ! Педиатрмен алдын-ала кеңес алмай, балаңызға пробиотиктер, ББҚ немесе «халықтық дәрі-дәрмектер» бермеңіз, өйткені барлық өнімдер жаңа туған нәрестелерге жарамайды, бактериялардың мөлшері мен штамдарын дәрігер таңдауы керек.
- ! Егер бала жасанды немесе аралас тамақтандыруда болса, қоспаны «қауіпсіз болу үшін» өз бетінше өзгертпеңіз. Тамақтанудың жиі өзгеруі жетілмеген ас қорыту жүйесіне қосымша күш түсіреді.
- Педиатрдың бақылауы. Тұрақты тексерулер іштің түйілуі, нәжістің бұзылуы, тамақтандырудан кейінгі мазасыздық сияқты ыңғайсыздық белгілерін уақытында байқауға және дәрігермен қосымша қолдау қажет пе, жоқ па, соны талқылауға мүмкіндік береді.
Практикалық кеңестер:
- Қысқа күнделік жүргізіңіз: нәжістің жиілігі мен сипаты, тамақтанғаннан кейінгі мінез-құлық, кеудеге салу арасындағы үзіліс қандай, бір кеудеге қанша уақыт сорады, құсудың болуы, жиналған ақпарат дәрігерге кеңес беру кезінде кездесуге көп көмектеседі.
- Жоспарлы тексерулерді кейінге қалдырмаңыз, тіпті «бәрі жақсы» болып көрінсе де, ас қорытудың көптеген ерекшеліктері тек маманға көрінеді. Әр кездесуде бір жылға дейін педиатр баланың дамуын бақылау үшін оны өлшейді және салмағын өлшейді.
- Педиатрға алдын-ала сұрақтар тізімін жасаңыз, өйткені жаңа туған нәрестені қабылдауда маңызды нәрсені ұмытып кету оңай.
- Егер сізде баланың тамақтануы, нәжісі немесе мінез-құлқы туралы күмәніңіз болса, үйде күтіп, уайымдағаннан гөрі дәрігерден тағы бір рет сұрағаныңыз жөн.
- Егер ана сүтімен емізу жеткіліксіз болса. Ана сүті жетіспейтін немесе медициналық себептермен емізу мүмкін болмайтын жағдайлар бар. Бұл жағдайда педиатр арнайы құрамы бар қоспаны ұсына алады. Таңдау құрамында пребиотиктер (GOS/FOS типі бойынша олигосахаридтер) және/немесе тірі бактериялық дақылдар бар ана сүтіне құрамы жағынан барынша жақын, ана сүтіндегідей постбиотикалық әсері бар микробиотаға әсері бойынша барынша жақын қоспаға түседі. Nutrilon желісінде кесарь тілігі арқылы туылған балалар мен микробиотаның тепе-теңдігінің бұзылу белгілері бар балалардың қажеттіліктерін ескере отырып жасалған арнайы қоспалар бар. Мұндай қоспаны таңдау дәрігердің міндеті: ол босану тарихын, баланың ас қорыту ерекшеліктерін бағалайды және тамақтанудың ең жақсы нұсқасын таңдайды.
Практикалық кеңестер:
- Егер балада: жиі және мол құсу; уақыт өте келе өтпейтін айқын іштің түйілуі; нәжістің консистенциясы мен жиілігінің өзгеруі, нәжістегі шырыш немесе қан іздері; терідегі бөртпелер немесе аллергиялық реакция белгілері; салмақтың жеткіліксіз өсуі байқалса, педиатрға немесе неонатологқа жүгінген жөн. Бұл белгілердің шынымен микробиотаның ерекшеліктерімен байланысты екенін тек дәрігер ғана бағалай алады және тамақтану режимін түзету, қосымша тексеру немесе арнайы тамақтану болсын, дұрыс тактиканы таңдай алады.
- Есте сақтау керек ең бастысы! Кесарь тілігі - бұл алаңдаушылық туғызбайды, бірақ баланың денесі өмірдің бірінші жылында біртіндеп өтейтін бастау ерекшелігі. Ана сүтімен емізу, анамен байланыс, үйдегі тыныш орта және педиатрдың үнемі бақылауы сау микробиотаны қолдаудың негізі болып табылады. Егер сізге мамандандырылған тамақтану түрінде қосымша көмек қажет болса, дәрігер сіздің балаңызға сәйкес келетін шешімді таңдауға көмектеседі.
- Anthoulaki X. et al. Comparison of gut microbiome in neonates born by caesarean section and vaginal seeding with gut microbiomes of neonates born by caesarean section without vaginal seeding and neonates born by vaginal delivery //Materia Socio-Medica. – 2023. – Т. 35. – №. 3. – 234-б.
- Isienova S.S. et al. Ұрықжолдастың өсуімен классикалық кесарь тілігі мен төменгі кесар тілігінің салыстырмалы аспектілері //Reproductive Medicine (Central Asia). – 2022. – №. 4 (53). – 63-67-б.
- Dierikx T. et al. Influence of timing of maternal antibiotic administration during caesarean section on infant microbial colonisation: a randomised controlled trial //Gut. – 2022. – Т. 71. – №. 9. – 1803-1811-б.
- Mueller N.T. et al. Maternal bacterial engraftment in multiple body sites of cesarean section born neonates after vaginal seeding—a randomized controlled trial //MBio. – 2023. – Т. 14. – №. 3. – e00491-23-б.
- Inchingolo F. et al. The impact of cesarean section delivery on intestinal microbiota: mechanisms, consequences, and perspectives—a systematic review //International journal of molecular sciences. – 2024. – Т. 25. – №. 2. – 1055-б.
- Gürdeniz G. et al. Neonatal metabolome of caesarean section and risk of childhood asthma //European Respiratory Journal. – 2022. – Т. 59. – №. 6. – 2102406-б.
- Martín-Peláez S. et al. The impact of probiotics, prebiotics, and synbiotics during pregnancy or lactation on the intestinal microbiota of children born by cesarean section: a systematic review //Nutrients. – 2022. – Т. 14. – №. 2. – 341-б.
- Zhou L. et al. Effects of vaginal microbiota transfer on the neurodevelopment and microbiome of cesarean-born infants: A blinded randomized controlled trial //Cell Host & Microbe. – 2023. – Т. 31. – №. 7. – 1232-1247-б. e5.
- Hourigan S.K., Dominguez-Bello M. G., Mueller N. T. Can maternal-child microbial seeding interventions improve the health of infants delivered by Cesarean section? //Cell host & microbe. – 2022. – Т. 30. – №. 5. – 607-611-б.
- Mirzakhmetova D.D. et al. Емшекпен емізетін қазақстандық әйелдердің медициналық-әлеуметтік сипаттамасы //Reproductive Medicine (Central Asia). – 2023. – №. 1 (54). – 8-15-б.
- Усенова Т.Р. және т.б. МСАК жағдайында емшек сүтімен емізу тәжірибесін зерттеу // Қазақ ұлттық медицина университетінің хабаршысы. – 2024. – №. 2. – 1-15-б.
- Карин Б.Т. және т.б. Қазақстан Республикасының перинаталдық орталықтарының практикасына кенгуру әдісін енгізуге ықпал ететін факторлар және бар кедергілер // Ғылым және денсаулық сақтау. – 2022. – Т. 24. – №. 1. – 90-97-б.
- Абжаппарова А.А. және т.б. Балалардағы атопиялық дерматитті емдеу мен диагностикалаудың заманауи тәсілі. Атопиялық дерматитпен емізетін баланың ерте клиникалық жағдайын дамыту // Биология және интегративті медицина. – 2025. – №. 2 (74). – 139-161-б.
- Захарова И.Н., Сугян Н.Г., Оробинская Я.В. Лактация доминанты: әйел өз таңдауын қалай жасайды? //Педиатрия. Consilium Medicum. – 2025. – №. 2. – 114-119-б.
- Nurlanova G.K. et al. Дені сау ұрпақ - Қазақстанның болашағы //Reproductive Medicine (Central Asia). – 2023. – №. 2 (55). – 7-8-б.
Ескертпе. Бұл мақала ақпараттық сипатқа ие және дәрігердің кеңесін алмастырмайды. Кез келген қоспаларды, соның ішінде емдік және мамандандырылған қоспаларды енгізбес бұрын, педиатрмен немесе неонатологпен кеңесуді ұмытпаңыз.*
